İşte Doğu Anadolu’nun, o kadim İpek Yolu kavşağının en mağrur gölgesi Doğubayazıt’ta filizlenen Ahmed-i Hânî felsefesi, tam da bu türden bir unutturmaya, yok saymaya ve asimilasyona karşı asırlar öncesinden yükseltilmiş en gür çığlıktır.
Hânî’yi sadece tasavvufi beyitler yazan bir halk ozanı gibi konumlandırmak, onun sosyolojik dehasına yapılacak büyük bir haksızlıktır. O, kalemini bir kalkan, medresesini bir laboratuvar gibi kullanarak tek başına bir toplumsal uyanış ve aydınlanma mücadelesi yürütmüştür.
Cehalete Karşı Açılan Savaş
Dönemin o sancılı, sıkışmış siyasi ikliminde Ahmed-i Hânî’nin teşhis ettiği en büyük tehlike ne dış tehditler ne de sadece yoksulluktu; onun gözünde en büyük düşman cehaletti. Bir toplumun kendi kimliğinden, dilinden ve değerlerinden bihaber yaşamasının, o toplumu egemen güçlerin elinde bir oyuncağına dönüştüreceğini çok iyi biliyordu.
Bu yüzden Hânî, mücadelesine en alttan, yani çocuklardan ve eğitimden başladı. Nûbehara Biçûkan (Çocukların İlkbaharı) adlı eseri, alelade bir sözlük veya pedagojik metin değildir. O eser; bir halkın çocuklarına kendi ana dillerinde bilimin, inancın ve edebiyatın kapılarını açma hamlesidir. Keza, Eqîdeya Îmanê ile inancın özünü, felsefi bir derinlikle ama toplumun anlayacağı sadelikte inşa etmiştir. O, aydınlanmanın saray koridorlarında değil, toplumun en kılcal damarlarında başlaması gerektiğine inanıyordu.
Sadakat Körlüğü, Liyakat ve Güç Zehirlenmesi
Hânî’nin aydınlanmış toplum idealinin merkezinde adalet ve liyakat yer alır. Dönemin yerel idarecilerine, beylerine ve güç sahiplerine yönelttiği eleştiriler, bugün bile modern siyaset sosyolojisinin ders kitabı niteliğindedir.
O, yönetenlerin liyakat yerine körü körüne bir sadakat aramasının, etraflarını saran dalkavukların yarattığı “güç zehirlenmesinin” toplumları nasıl bir çürümeye götürdüğünü açıkça haykırmıştır. Hânî’ye göre aydınlanmış bir toplum; yöneticisini kutsayan değil, onu adaletle, hakla ve liyakatle tartan toplumdur. Mem û Zîn destanındaki “Mir” karakteri üzerinden yaptığı sistem eleştirisi, gücü elinde bulunduranların görünmez sınırlarını ve ahlaki sorumluluklarını yüzlerine vuran tarihî bir vesikadır.
Vefasızlığın Duvarlarını Yıkmak
Tarihin sancılı dönemlerinde Ahmed-i Hânî’nin eserlerinin yasaklanması, unutturulmaya çalışılması ya da bölge kültürünün tamamen yok sayılması, kolektif hafızamıza vurulmuş ağır bir darbeydi. Bir coğrafyanın edebiyatını, felsefesini ve sesini asimile etmeye çalışmak, insanlığın ortak mirasına karşı yapılmış en büyük vefasızlıktır.
Ancak bugün görüyoruz ki, o yasakçı zihniyetlerin hiçbiri kalıcı olamadı. Hânî’nin düşünceleri, o yasak duvarlarını delerek suyun suya karışması gibi halkın bilincine karıştı ve bugüne ulaştı. Çünkü hakikat, üzerine ne kadar toprak atılırsa atılsın, ilk yağmurda yeniden filizlenen bir tohum gibidir.
Bugün Ne Yapmalı?
Bugün Ahmed-i Hânî’nin aydınlanmış toplum mücadelesini selamlamak; sadece onun türbesini ziyaret etmek, adını caddelere vermek veya yeminlerimizde Ahmed-i Hânî’nin adını kullanmak değildir. Onu anlamak, onun asırlar önce kurduğu o muazzam entelektüel vizyonun hakkını vermeyi gerektirir.
Onun doğduğu, yazdığı ve düşündüğü bu topraklarda; köyden şehre, bireyden topluma sanatı, mimariyi, felsefeyi ve edebiyatı yeniden canlandırmak zorundayız. Beyitlerin arasındaki o adalet, liyakat ve özgürlük arayışını modern dünyanın diliyle yeniden okumalıyız.
Hânî’nin ülkesinde aydınlanmış toplum, kendi köklerinden utanmayan, geçmişiyle barışık; ama gözünü evrensel bilime ve geleceğe dikmiş bir nesille inşa edilecektir. Bu coğrafyanın vicdanı olan Ahmed-i Hânî’ye olan vefa borcumuz, onun yarım kalan o büyük uyanış meşalesini daha da yukarı taşımaktır.
